Türk mitolojisinde Ülgen, Gök tanrı’sı. Kayra Han'ın oğlu ve gökyüzünün hükümdarı iyilik ve yaratıcılık tanrısıdır. Güneş, Gök Tanrı Kayra/Kara Han’ı); Ay ise Erlik Han’ı temsil eder. İkisi birden kâinatı ifade eder. Erlik ve Kayra Hanlar Türk mitolojisinde küre (boncuk) biçiminde tasvir edilip kün (Güneş) ve Ay iki yuvarlak olarak gösterilir.[1]
Kayra Han (Kayrakan veya Tengere Kayra Han) yeryüzüne dokuz dalı olan bir ağaç diker ( Hayat Ağacı ) ve on yedi kat göğü yaratarak on yedinci kata yerleşir. Kayra Han’ın Ülgen, Kızagan ve Mergen adlı üç oğlu olmuştur. Ülgen, Kayra Han’ın en kıymetli oğlu olmuş yerleri, gökleri, insanları, hayvanları ve nebatları yaratmış; yerleri, gökleri, mevsimleri Ülgen idare etmiştir. Tanrı Ülgen’in yedi oğlu ve dokuz kızı olmuştur. Dokuz kızına Ak kızlar adı verilir. Ülgen’in kıyanlar adı verilen Karakuş Han, Karşıt Han, Pura Han, Burça Han, Yaşıl Kan, Kanım Han, Baktı Han” adında yedi oğlu bulunmaktadır. [2]
Kayra Han'dan sonra ikinci derecede öneme sahip olan Ülgen’e Güney Altay Şamanistleri “ Kuday” adını da vermişlerdir. [3] Altay Türkleri Adakutay, Yakutlar ise ise Ak Toyun, Sibirya kabileleri ise Bay Ulgan ve Ulgan adını kullanmışlardır.
Ülgen, göğün on yedinci (veya onaltıncı) katında Ay ve Güneş’in ötesinde, yıldızların üstünde Altın Dağ'da, altın kapısı olan altın bir sarayda yaşar ve[4] altın bir taht üzerinde oturur.
İyilik tanrısı Ülgen, İnsan gibi tasavvur edilse bile Bozkurt, kartal, kaz, kuğu ve alageyik olarak da görünebilir. Yaratılış destanının Radlof Derlemesinde “su üzerinde uçan bir kara kaz “ gibi betimlenmiştir.[5] Verbistskiy Varyantında ise sonu olmayan uçsuz bucaksız sularda “ uçsuz bucaksız sular üzerinde Kişi ile birer kara kaz gibi uçan” bir tanrı olarak betimlenir.
Şamanlara ise bozkurt şeklinde gözüktüğüne inanılır. Gök rengi giyindiğine kutsal ışık, gök kuşağı veya kartal şeklinde olduğu da düşünülür. “İri ve uzun boylu, beyaz uzun saçlı, uzun sakallı iken gökyüzü ile ilişkili mavi kıyafetli, Türk kalpağı giymiş “[6] bir insan olarak da tasvir edilir.
Şaman dualarında “ak ayaz”, “ayazkan”, “şimşekçi”, “yıldırıma”, “yayuçı” (yaratıcı) olarak anılmıştır. Yaratılış Destanı ‘na göre Kayra Han’ın oğlu Ülgen, suların üzerinde uçarken ( kara kaz, kuş veya kuğu şeklinde ) sonsuz suların içinde yaşayan dişi ruh Ak Ana’nın yardımı ile ( muhtemelen Umay Ana ) önce yeri, ardından göğü yaratır. Dünyanın dengesini sağlaması için de üç balık yaratmıştır. Ülgen deniz üstünde uçarken bir kara parçası görmüş, toprağın üstünde balçığı fark etmiş, bu insan olsun diye düşününce de çamur insan suretine bürünmüştür. İlk insan olan Erlik ise Ülgen’e ihanet eder.
Yağmurları yağdıran, Ayı ve Güneşi hareket ettiren, ülkeden ülkelere o gönderir. Yıldırımlara, şimşekleri kırbaç gibi kullanan, şimşeğinin düştüğü yerlerin kutsal kabul edildiği [7] bir yaratıcı olmaktadır.
Şu halde Ülgen’in vasıfları Yunan Mitolojisindeki Zeus’a çok benzemiş olur. ( bkz Müşteri Yıldızı Divan Şiirinde Erendiz Zeus Jüpiter ) Zerdüşt tanrısı Hürmüz-( Ahura Mazda” İle örtüşen bir çok yönü ve özelliği bulunmaktadır. Tıpkı Hürmüz gibi yer altındaki Şeytan ( Yunan Roma: Hades , Zerdüştlerde Ehrimen Türk Mitolojisindeki adı Erlik- ) ile mücadele halindedir. ( bkz Ehrimen Ehremen Angra Menyu-Zerdüşt İblisi ) - Asmug Nedir Zerdüşt İblisi ve Melunu )
Ülgen, babası Kayra Han’ın şefkatli, uzlaştırıcı ve affedici yönlerini temsil eden bir tanrıdır. Bu nedenle adaletin, bilginin, sağlığın, bereketin ve savaşın koruyucusu olarak düşünülür.
“Şamanlar ibadetlerinin üçüncü, altıncı, dokuzuncu ve on ikinci yıllarında Ülgen’e at kurban ederler. Kurban anında atın ruhuna binip göğün katmanlarını delip geçerek ülgen’in ziyaret ettikleri söylenir.”
[1] https://edebiyatvesanatakademisi.com/post/evren-evran-yelpegen-celbegen-nedir/100435
[2] https://mitoloji.org.tr/ulgen-goklerin-efendisi-ve-yaraticisi/
[3] https://edebiyatvesanatakademisi.com/post/yaratilis-destani-radlof-ve-verbitskiy-derlemeleri/75289
[4] A. İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm, TTK Yayınları, Ankara 1972, s.32, naklen.)
[5] https://edebiyatvesanatakademisi.com/post/yaratilis-destani-radlof-ve-verbitskiy-derlemeleri/75289
[6] Çoban, R. V. (2013). Türk mitolojisinde iyilik tanrısı Ülgen’in inanıştaki yeri, tasviri ve kökeni. Bilim ve
Kültür Dergisi, 1, 192-198. h
[7] Çoban, 2013, s. 195)
