Osmanlıca yazılışı tertib,: ترتيب
Tertib Sözcügünün Kökeni
Tertib, Arapça kökenli bir sözcüktür. Arapçada sıraya, koyma, düzenleme, dizi anlamlarında sözcükler üretilen ( rtb ) kökünden gelir. Bu nedenle dizme, sıralama, dizi anlamına gelen “rutba ”ͭ رتبة derece, sıra anlamına gelen “rütbe”, düzenlenmiş anlıma gelen “ Müretteb “
”, “bir yerde hareketsiz durmak” anlamındaki “rutūb” sözcükleri de ( rtb ) kökünden gelmektedir.
Tertib Sözcügünün Anlamları
Tertib sözcüğünün sözlüklerdeki anlamları: Sıralamak, düzenlemek”, sraya koyma, hazırlama; dizme, düzene koymak çeşitli unsurlardan bir bütün meydana getirme. Tanzim etme..Tedarik edip hazırlama gibi anlamlara gelmektedir.
Mürettep Divan: Belli bir usul ile toplanmış olan ve şairinin divan şiirinin her türüne ait şiirlerini belli bir usule göre tertip ettiği divana denir. Bir mürettep divanda ilk bölümde kasîdeler , ikinci bölümde tarihler , üçüncü bölümde musammatlar , dördüncü bölümde gazeller, beşinci bölümde lugazlar, muammalar, müfredler, âzâdeler gibi küçük parçalar yer alır. Bu şekilde her şiirden örnek olacak şekilde ve bu sıralamaya uygun olacak şekilde tertip edilmiş divanlara Mürettep Divan denmiştir. [1]
Tertib-kerde : Hazırlanmış, düzenlenmiş:
Tertib-saz : Tertip eden, düzenleyen, düzenleyici.
Edebiyatta Tertib
Tertib sözcüğü edebiyatta divan tertibi, müretteb divan anlamlarında kullanıldığı gibi bir eserin, fikrin ifadenin; önem sırasına, başlangıçtan sona doğru, vuku bulma sırasına göre vb düzene konulması veya başından sonuna doğru, önemsizden önemliye doğru tasnif edilerek planlanarak yazılmasına denir.
Örneğin klasik roman, öykü ve tiyatrolar olayın başlangıcından sona doğru anlatılır. Bir tarih kitabı kronolojik sürece göre tertip edilmelidir.
İfadelerdeki tertib de önemlidir. Örneğin : “ İnkılaplar yapıldı , halifelik kaldırıldı, Cumhuriyet ilan edildi “ şeklinde kurulan bir cümle tertipli değildir.
Ben Süleymân-ı hayâlim Gālib ahkâm-ı kader
Cünd-i ma’nîden bana tertîb-i dîvân eylemiş (Leskofçalı Gālib)
Bezm-i vahdet kim olur tertîb-i rûh-efzâsı bir
Oldı câm ü sâkî vü mey-hâre vü sahbâsı bir Arpaeminizâde Sâmî
Divan Tertibi Müretteb Muhtasar Divan Divançe
Divan Nedir Divan Şiirinde Divan Tertibi
[1] https://edebiyatvesanatakademisi.com/post/divan-tertibi-muretteb-muhtasar-divan-divance/77874
