Talih ve Haber Kuşları
Bu yazıda Türk nesri ve şiirinde sılaya haber götürüp getirdiği umulan turna, güvercin, hüdhüd, kebuter, hüma hatta bülbül gibi postacı kuşlar anlatılacaktır.
Edebiyattaki haberci kuşlar mazmunu, kuşların postacı gibi kullanılmaları veya tahayyül edilmeleri güvercinlerin postacı olarak kullanılması ve Hz Süleyman ve hüdhüd kuşu ile ilgili efsanelere dayanır. ( bkz Hüdhüd Nedir İbibik ve Hz Süleyman’ın Ulağı )
Eski devirlerde en hızlı haberleşme güvercinler ile ile yapılıyordu. Bunun için özel kuşbazlar yetişir; haberleşme şehirler, saraylar, menziller arası ve kalelerde güvercinlerin ayaklarına bağlanan mektuplar ile temin edilirdi. ( bkz Muhabere Nedir Güvercinle Haberleşme Ulak Tatarî Posta ...) ”
Eski devirlerde haberci güvercinler kebk ve kebuter olarak da ifade edilir; postacı olanlara tatarî denilirdi. Efsanelere göre Hz Süleyman, sevgilisi Saba Melikesiyle Mürg-i Süleyman veya çavuş kuşu da denilen Hüdhüd sayesinde haberleşiyordu. Nitekim Hüdhüd; F.Attar ’ın meşhur eseri Mantıku't Tayr’da kuşların önderi olan; kuşları Zümrüd-ü Anka’ya ulaştıran ve mürşid-i kâmili simgeleyen bir kuştur.
Bebga Papağan ve Dudu Kuşunu da iletişim kurulabilinen kuşlar arasında görebilmemiz mümkündür.
Oldu mu yohsa meğer tanbûrveş târın şikest
Lüknetin mi var zebânında yahud bebgâ gibi Nedim
(Söyle ey güzel yazan kalem, konuşan bülbül gibi; böyle suskun olma, süslü gonca nakşı gibi; yoksa tanbur gibi tellerin mi koptu yahut Bebgâ gibi dilinde pelteklik mi var )
Eski Türklerde cennet kuşu olarak bilinen, Uygur minyatürlerinde “insan yüzlü bir kadın bir tanrıça gibi tasvir edilen” [1] Hüma, (Hüma Humâ Umay Hümây ) kuşu da haberci kuşlar arasında görülebilir. Çünkü bu Umay başına konduğu kişinin hükümdar olmasını sağlayan, gölgesi kimin üzerine düşerse ona refâh, kudret, yüksek mevki veya makamlar müjdeleyen talih kuşu olmaktadır.
Halk şiirindeki haberci kuşlar genelde dertli haberler, sitemler, hasretler özlemler taşırken; divan şiiri; kuşlardan kutlu haberler, saadet, refah, yüksek mevki makam, rütbe müjdeleri beklentisi içindedir.
Bir iki gün dîdeden oldunsa pinhan bâri gel
Bir neşât-âver haberle hüdhüd-i bînâ gibi Necati Bey
“Bir iki gün gözden kayıp oldunsa, bari gören hüthüd gibi neşe getiren bir haberle gel bari.
Perçemin zülfün Hümâ-veş saye saldı üstüme
Pâdişâh-ı 'âlem oldum çün gedâ oldum sana Muhibbi
Sâye-i zülfün Hümâsın salma ağyar üstüne
Bir siyeh-rûdur anun bahtın hümâyûn eyleme Ahmet Paşa
Nice arz edem hele saz-ı dil-i dildara ben
Name göndersem kebuter iletmez biryan olur Hayretî
Şâm-ı zülfünle gönül mısr-ı harâb oldı deyü
Sana iletdi kebûter haberi döne döne Necat
Humâ-yı himmetim bâd-ı hevâya minnetim yoktur
Kanâat köşesinde rüzgara minnetim yoktur. Zekai Dede
N’ola oldı ise ‘Avnî cihân sultânları hânı
Ki düşdi üstine sâye señüñ destüñ hümâsından Avni Fatih Sultan Mehmet
DERVİŞ ŞEMSEDDİN VE DİH MURG MESNEVİSİ
Anka Zümrüd-ü Anka Simurg Mazmunu Beyitlerle
Huffaş Yarasa Vatvât Şebpere Murg u İsa Nedir
Anka Zümrüd-ü Anka Simurg Mazmunu Beyitlerle
Simurg Zümrüd ü Anka Beyitlerde Özellikleri
Hûn-ı Kebûter Nedir Güvercin Kanı
Kebûter ve Kebk Nedir Şiirimizde Güvercin
Hüdhüd Nedir İbibik ve Hz Süleyman’ın Ulağı
[1] https://edebiyatvesanatakademisi.com/post/huma-edebiyatta-huma-umay-humay-kusu/106046
