Tahallüs

Osmanlıca yazılışı: Tahallüs :  تخلص

Tahallüs Kelimesinin Kökeni ve Sözlük Anlamları

Tehallus sözcüğü, Arapça “kurtulmak, bir şeyden ayrılıp diğerine geçmek” anlamında sözcükler üretilen “hls “  kökünden gelmektedir. Bu nedenle tahallus sözcüğü  “arı, temiz, saf “anlamına gelen halis; ; “temiz ve berrak idi, arındı, kurtuldu” anlamlarına gelen hâlasa; arınma, temizlenme, aklanma,  tehlikeden veya sıkıntıdan) kurtulma “ anlamlarına gelen hulûs (halâs) , “arınmış anlamına gelen “ muhlis gibi sözcüklerle aynı kökenden gelir.

Tahallus sözcüğü sözlüklerde: Halâs olmak. Kurtulmak. Hâlis ve katkısız olmak; tehlike vb. şeyden kurtulmak; varmak, ulaşmak” anlamları ile tarif edilir.  

Edebiyatta Tehallus

Divan edebiyatında tehallus, şairin mahlas alması, adının yerine mahlasını kullanması, hem de mahlasını “anlamlı bir sözcük ve adı olarak “ [1]tevriyeli kullanabilmesine denmektedir. [2] “Ancak İran ve Fars edebiyatlarında tahallus terimi daha ziyade kasidede giriş bölümünden sonra asıl konuya geçiş yapma sanatı olarak anlaşılır. “Tehallusun karşıtı olan iktidâb ise münasebet düşürmeden “soğuk geçiş” yapmaktır.” [3] İran ve Arap edebiyatlarında yazılan kasidelerde şair, nesib bölümünden mehdiye bölümüne geçeceğini bir iki beyit ile işaret eder. Divan edebiyatında gürizgah terimi ile ifade edilen bu bölüme İran ve Arap edebiyatında hüsn-i tahallus, hüsn-imahlas ve hüsn-i hurûc da denilir. Semâcet-üt-tahallüs, ise nesip veya teşbibe çirkin sözler ve dizeler ile giriş yapmak anlamına gelmektedir.[4] Semâcet-ül- intiha ise nesib veya teşbib bölümlerinin sonunu çirkin ve edepsizce bitirmek demektir. ( bkz SEMÂCET- ÜT TAHALLÜS NEDİR EDEBSİZCE GİRİZGÂH )

Divan edebiyatında ise tahallus terimi; şairin kendi mizacına ve sanatına uygun bir mahlas bulması ve mahlasını asıl adının yerine kullanması anlamına gelmektedir. Divan şiirinde kasidelerin nesip bölümünden mehdiye bölümüne uygun söz düşürerek geçiş yapmaya  gürizgâh denilmektedir. ( bkz Girizgâh Nedir Güriz Gürizgâh Örnekleri )  Divân şairler; kendi mizaçlarını ve sanatlarını temsil edebilecek uygun kimliklerine uygun mahlas bulmaya ise tahallüs etmek demişlerdir.  

Hüsn-i Tahallüs Nedir

Şairin mahlasının bulunduğu beyte mahlas beyti veya taç beyti; mahlasın tevriyeli kullanılmasına ise hüsn-i tahallüs denir. Şair, mahlasını kullandığı beyitte hüsn-i tahallüs yapmış ise mahlasını hem isim mahiyetinde hem de mahlasının sözlük anlamını da birlikte kastedecek şekilde tevriyeli olarak kullanmış demektir. Divan şairleri mahlaslarını kullandıkları makta beytinde mahlaslarını hüsn-i tahallüs olacak şekilde tevriyeli kullanabilmeyi hüner göstermek hem de ustalık olarak görmüşlerdir. Böylece makta beyti; hem hüsnü makta hem de hüsn-i tahallüs yapılan bir beyit haline gelmiş olur.

Örneğin Hayali Bey, Fuzuli, Ahmedi Dai, Baki gibi şairler şiirlerinde mahlaslarını hem kendi adları hem de mahlaslarının sözlük anlamlarını kast edecek şekilde kullanmışlardır.

Bakî kalan bı kubbede hoş bir sâda imiş  Bakî

"Bâki" bu beytinde baki sözcüğünü hem mahlası ve ismi yerine; hem de sözlük anlamı olan "ebedî, sonsuz" anlamına gelecek şekilde kullanmıştır.

  • Akıttı kanlı yaşım rûy-ı zerdime nazar et
  • Ne nakş geçti Hayâlî o çeşmi ala bana  Hayâlî Bey

O ela gözlünün hayâli ( Hayali sözcüğü hem kendi adınu hem de kelime anlamını ifade etmektedir.) hem kendine hem de bana ne oyunlar oynadı (hileler yaptı). Kanlı gözyaşımı akıttı, solgun yüzüme bir bak.

Dai’ “dua ede”n demektir. Ahmedi Dai,  şiirlerinde“ Dai “sözcüğünü;  hem mahlası hem de dua eden manasını kast edecek şekilde kullanarak sık sık hüsn-i tahallüs yapma şansını bulmuştur.

  • Dâ’î du‘â-yı devletüni gerçi nazm ider
  • Bir gör ne resme lutf iledür iltimâsını  Ahmedi Dai

Gerçi Dâ’î (dua eden) devlete duasını yazar. Bir gör kollayıp kayırdığını ne üslupla iletir.

  • Dâ’î şehenşeh adına medh ü senâ okı
  • Her gevheri ki nazm idesin gel nisâr kıl   Ahmedi Dai

Dâ’î (dua eden) padişah adına övgü oku, ki nazm ettiğin her cevheri gel saç. Dâ’î padişah için medh ü senâ oku ifadesinde Dâ’î aynı zamanda dua eden kişidir. [5]

  • İcâbet kıl bu Dâ’î’nün duâsın
  • Ki sensin rahmeti bol lutfı Settâr” Ahmedi Dai

  • Hakun‘inâyet ü fazlına tekye kıl Dâ’î
  • Okı “aleyhi tevekkeltü ve ileyhi metâb” Ahmedi Dai

  • Hayâlî lal-i dildârı gönül abdâlına sundum
  • O helvâ-yı lezîzi vâlih ü hayrâna tapşurdum  Hayâlî

  • Sen nice paşaların içre ser-âmedsin begüm
  • Ehl-i nazmın bu Hayâlî öyle bir mümtâzıdur Hayâlî

  • Erbâb-ı kemâlî çekemez nâkıs olanlar
  • Rencîde olur dîde-i huffâş ziyâdan     Ziya Paşa


KAYNAKÇA