ÜNLÜ UYUMU
Fransızca : harmonie vocalique
İNGİLİZCE: vowel harmony
Almanca : vokalharmonie
Osmanlıca: ahenk kaidesi
Arapça :
Kelime türü: İsim –- Dilbilimde bir terim
FARKLI EŞANLAMLI TERİMLERİ:
TANIMLAR
Bazı dillerde ve özellikle Türkçede ünlülerin genişlik darlık, incelik kalınlık , düzlük yuvarlık, açılarından uyumu
Büyük Ünlü Uyumu
Bir kelimenin ilk hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) varsa diğer hecelerdeki ünlüler de kalın, ince bir ünlü (e, i, ö, ü) varsa diğer hecelerdeki ünlülerin de ince olması kuralıdır.
Kadın, masa, tarak, kağıt, kaplan incecik, kediler püskül, çelik, çiçekçi, kemerlerimizin, pencerelerdekiler
Anne, dahi, elma, hangi, hani, inanmak, kardeş, şişman Türkçe asıllı olmakla beraber büyük ünlü uyumuna uymayan kural dışı kelimlerdir. Bu kelimeler sonradan bozulmuşlardır. Asılları ünlü uyumuna uyar, ana, kangı, alma, karındaş, vb
Yabancı asıllı sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz: ahenk, badem, kemal, kamil, esas, kadem, cami, minare, ceylan, çiroz, dükkân, fidan, gazete, hamsi, kestane,
Bitişik yazılan birleşik kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz . Çünkü bu durumda iki ayrı birleşmiş kelime vardır. : açıkgöz, bilgisayar, Beşiktaş, Fenerbahçe, çekyat, hanımeli vb.
-gil, -ken, -leyin, -daş, -mtırak, -yor ekleri büyük ünlü uyumuna uymayan kural dışı eklerdir. akşam-leyin, meslekdaş, , kamilgil, bakla-gil-ler, çalışır-ken, geliyor, ekşi-mtırak, yürü-yor vb.
-ki aitlik eki büyük ünlü uyumuna uymaz: akşamki, duvardaki, karşıki, onunki, yarınki, yoldaki vb.
Son ünlüleri kalın sıradan olmasına karşın son sesleri ince söylenen bazı alıntı kelimeler ince ünlülü ekler alır: alkol / alkolü, hakikat / hakikati, helal / helalimiz, idrak / idrakimiz, kabul / kabulü, kontrol / kontrolü, protokol / protokole, saat / saate, sadakat / sadakati, santral / santraller vb.
KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU
Türkçedeki esli harflerin düzlük – yuvarlaklık bakımlarından gösterdiği uyumudur. Türkçe asıllı kelimelerde ünlülerin düzlük-yuvarlaklık yönünden uyumuna denir ve Düzlük uyumu ile Düzlük yuvarlaklık uyumu şeklinde iki türlüdür.. Bu uyum kuralına göre Türkçe kelimelerde düz ünlüden sonra düz (a, e, ı, i), yuvarlak ünlüden sonra yuvarlak dar (u, ü) veya düz geniş (a, e) ünlüleri gelir. Yani yuvarlak sesli harflerden sonra (o, ö, ı, i) gelemez. Zaten Türkçe asıllı olup da ilk heceden sonra o – ö sesinin geldiği kelime yoktur. Horoz kelimesinin Türkçe olup olmadığı bilinmemektedir. Toros sözcüğü ise Ermeniceden dilimize girmiş olan Taurus kelimesinden bozma bir Türkçe sözcüktür.
Örnek
Taşlamalı, başlamak, dilekçe, , çilekleri , , ılıklaşmış, , kayıkçılar, seslenince, boyunduruk, börekçi, çocuk, güreşmek, ocakçılık, oduncuda, özlemiş, sürmeli, vurulan, yoklamış, yumurta, yüreksiz vb.
Türkçe bir sözcüğün ilk hecesinde düz ünlülerden (a,e,ı,i) biri bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlülerde düz olur.
Örnek : bilge, ıslak, dalgın, kırılgan, , incirler . Dilekçe, , çilekleri, ılıklaşmış, , kayıkçılar
Türkçe bir sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlülerden (o,ö,u,ü) biri bulunursa ikinci ve diğer hecelerde ya düz-geniş (a,e) ya da dar-yuvarlak (u,ü) ünlüleri gelir .
Örnek : oduncu, vurulan, yoklamış, yumurta, yüreksiz ,gülümsemek, kömürlük, öğrenci, ödevi
Türkçe kökenli olmasına rağmen Küçük ünlü uyumuna aykırı Türkçe kelimeler de vardır:
Avuç, davul, kambur, tanbur, kavruk, kavurma avurt, çamur, kabuk, kavuk, kavun, kavuşmak, savurmak, yağmur vb.
Böylesi kelimelerin çokluğu ilk hecede düz sesli varsa sonraki heclerin de seslileri düz olur şeklindeki kuralın son asırlarda meydana gelmeye başladığı ve henüz pek çok Türkçe kelimenin henüz bu uyuma giremediğini göstermektedir. Birkaç asır öncesindeki metinlerde günümüzde bu uyuma girmiş olan kelimelere göz atılınca bu durumun tersi söz konusudur.
Gelür, alur, bilür, aydur, eydür, devür, demür, salur, kalur
Yabancı kökenli sözcüklerde Küçük ünlü uyumu aranmaz, faktör, radyo, aktör, alkol, bandrol, daktilo, kabul, doktor, pantolon, melodi, müzik, profesör, kilogram, arkeolog, fotoğraf, katalog , vapur vb.
Küçük ünlü uyumuna aykırı bazı kelimelere getirilen ekler, kelimenin son ünlüsüne uyar: davulun, çamurları, kavunlar, kanun-u, konsolos-luk, muzır-lık, müzik-çiler, yağmur-lukları vb.
Bazı alıntı kelimelerde ekler bu uyuma girmez: alkol-lü, kabul-ü, bandrol-lü, saat-lik vb.
-ki aitlik eki yalnızca birkaç örnekte küçük ünlü uyumuna uyar: Farcadan dilimize girmiş olan ki genel olarak ünlü uyumuna uymaz. Sabahki, akşamki, çocuğunki, yoldak, soldaki vb . Fakat -ki eki bazı kelimelerde uyuma girmiştir. Dünkü, Bugünkü, çünkü öbürkü
