Ses Değişmesi
Fransızca : changement phonétique
İNGİLİZCE: Chang, spontané; Chang, dépendant, Chang. Conditionné, Chang, conıbinatoire ou combinatif
Almanca :
Kelime türü: İsim –- Dilbilimde bir terim
TANIMLAR
Ses değişmesi bir sesin kendiliğinden veya bir etkenle kendisinden başka bir sese dönüşmesine denir.
“Dilde kendiliğinden veya bir etkenle oluşan ses başkalaşması:”[1]
“Bir dilde kendiliğinden veya o dilin ses eğilimlerine bağlı olarak, kelime veya eklerde, bir sesin yerini genellikle kendisine yakın başka bir sese veya gelişme yolu ile kendisinden türemiş başka bir sese bırakması ses olayı”[2]
Ses değişmeleri ünlü değişmeleri ve ünsüz değişmeleri olarak iki türlüdür.
Ünlü Değişmeleri: Kelime içindeki ünlülerin, benzeşme veya ünsüzlerin etkisiyle değişikliğe uğraması.
Art Ünlülerin Önlüleşmesi: Türkçede /y/, /ş/, /l/, /c/, /ç/, /n/ ünsüzlerinin etkisiyle ortaya çıkan ünlü değişmeleridir.
yana > yine, yaşıl > yeşil. kanı > hani, ana > anne. zeytu:n>zeytin vb.
Ön Ünlülerin Artlılaşması: /n/ sessizinin etkisiyle artlılaşma
tengri>Tanrı, ben+ke>bana>bana.: di:va:r>duvar , merdban, merdiven
Geniş Ünlülerin Darlaşması: /y/ ünsüzü kendinden önce gelen geniş ünlüleri daraltır
an+la-yor> anlıyor, gelmeyen>[gelmiyen]. Ağla-yor= ağlıyor, bekle-yor= bekliyor
Bazı kelimlerde geçmişten günümüze daralamalar meydana gelmiştir.
: bedük>böyük> büyük. közel>gözel>güzel, tebük – tepik
Ünlü Genişlemesi: Bazı kelimelerde tarihi dönemlerde dar iken bugün geniş olan ünlülere rastlanır: Eski Türkçe suk->Türkiye Türkçe sok-, Eski Türkçe ıgaç>Türkiyc Türkçe ağaç, huz->boz- vb.
Düzleşme: Eski Türkçeden günümüze özellikle ikinci hecede düz yuvarlak ünlü kullanma özelliği gümümüzde darlaşmaya doğru yönelmiştir .
üçüri>için, gelür, gelir, bilür, bilir, alur, alır
Yabancı kökenli kimi kelimelerde Ifl ünsüzünden sonra gelen yuvarlak ünlüler düzleşir : fursat>fırsat, fortuna>fırtına, fiırun>fırın. Yabancı kökenli kelimelerde uyum nedeniyle düzleşen ünlülere de rastlanır: zeytu:n>zeytin vb.
Yuvarlaklaşma: Dudak ünsüzlerinin etkisi başta olmak üzere çeşitli seslik nedenlerle gerçekleşir: hami:r>hamur, di:va:r>duvar.
Ünsüz Değişmeleri:
Ötümlüleşme ( Yumuşama ) : Bazı kelimelerin sonundaki ötümsüz ünsüzler, kendilerinden sonra ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde ötümlü hale gelir. Sert süreksiz sessizler, sesli ile başlayan bir ek aldıklarında yumuşarlar, PÇTK, sert süreksiz sessizleri BCDEG ye dönüşür
dört+ü>dördü, ağaçı ağacı, yaprak-ı , yaprağı; kanat+ı> kanadı, tunç+u>tuncu, pirinç+i, pirinci, , tat+ı>tadı.
Tek heceli kelimelerin birçoğunda ötümlüleşme olmaz: at+ı>atı, haç+ı>haçı, ot+u>otu, saç+ı>saçı,
Ötümsüzleşme ( Sertleşme) : Türkçe köekenli kelmler, bcdg sessizleri ile bitmez. Asılları bu sesszilerle biten kelimler yabancı asıllıdır. Yabancı kökenli kelimelerde aslî şekillerin sonundaki /b/. /c/, /d/, /g/ ünsüzleri, Türkçede ötümsüz karşılıkları olan /p/, ç, /t/, /k/’ye çevrilir: kitap (<kita:b), tabip (<tabi:b), ilaç (<ila:c), ihraç (<ihra:c), , metot (<method), , murat (mura.d), fert (<ferd), renk (<reng), ahenk (<aheng).
Aykırılaşma: Kelime içinde birbirinin aynısı veya benzeri olan iki ünsüzden birinin başkalaşmasıdır:, atta:r>aktar, muşamma>muşamba, tepme>tekme, tannu:r> tandır. Nejla, Necla, Nejdet, Necdet, Jandarma, Candarma
Göçüşme: Göçüşme (metatez), kelime içindeki seslerin yer değiştirmesi. Genellikle ağızlarda görülür.: yakın göçüşme ve uzak göçüşme şeklinde iki türü vardır.
Yakın göçüşme, yan yana bulunan iki ünsüzün yer değiştirmesidir: kibht>[kirbit], kirpi>fkipri]’, yalnız yalnız, kirpik>[kiprik], , kibrit, kirpit ,köprü>fkörpüj’, toprak>[torpak]. yüksek>[yüsgek],
Uzak göçüşme, aralarında başka ses/sesler bulunan iki ünsüzün yer değiştirmesidir: gibi>[bigi], ileri>[ireli], lanet>[na:let], ödünç>[öndüç], yal-varmak [yavralmak]
TÜRK LEHÇELERİNDEKİ KARŞILIKLARI
ses değişmesi
Azerbaycan Türkçesi: säs däyismäsi; Türkmen Türkçesi: ses çalışması; Gagauz Türkçesi: sesdönmesi ~ *ses düşmesi; Özbek Türkçesi: tóvuş ozgarişi; Uygur Türkçesi: tavuşnin özgirişi; Tatar Türkçesi: awaz üzgärü ~ awaznıň üzgareşe; Başkurt Türkçesi: öndöň üzgärewe; Kmk: awazlanıalmaşınıwu; Krç.-Malk.: tawuşnu türleniwü; Nogay Türkçesi: ses awısuwı; Kazak Türkçesi: dıbıstıň özgerüwi; Kırgız Türkçesi: tıbıştardın özgörüşü; Alt:: tabıştın kubuları; Hakas Türkçesi: tapsag alızii; Tuva Türkçesi: ün solçulgazı; Şor Türkçesi: *ün alıjı; Rusça: izmeneniye zvuka[3]
[1] Prof. Dr. Vecihe Hatipoğlu, Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü, AÜ. DTCF Yayınları, Ank. 1982
[2] BSTS / Gramer Terimleri Sözlüğü 2003
[3] BSTS / Türk Dünyası Gramer Terimleri Kılavuzu 1997
