.Viyana Kuşatması  Nakkaş Osman , 1588.j

Nakkaş Osman ve Minyatür Eserleri

Nakkaş Osman, Tarihçi  Gelibolulu Mustafa Ali  ’nin Menakib-i Hünerveran adlı kitabında övdüğü minyatür sanatçılarından biridir.  Nakkaş Osman devrin in en önemli nakkaşlarından birisi olmuş, Seyyid Lokman Aşuri ile birlikte çalışmış, çok sayıda minyatür eseri yapmış döneminin diğer nakkaşlarıyla bir ekol oluşturmayı başarmış bir nakkaşımızıdır.  Nakkaş Osman, Osmanlı tasvir ve minyatür sanatının en önemli simalarından biridir. Onun eserleri Kanuni devrinden başlayarak II. Selim ve III. Murat dönemlerine kadar devam eder. Bu süreçler içinde Seyyid Lokman ile çalışmış ve sarayın  baş nakkaşı da olmuştur.[1]

Nakkaş Osman ve okulunun resimleri doğal, sade ve gerçeğe uygunluğu ile göze çarpar.  Nakkaş Osman’ın minyatürleri “ sadelik, kompozisyonda ustalık, belgecilik, biçimde ve içerikte bütünlük göze çarpar. Tam veya çift sayfa minyatürlerde figürlerle çevre uyumludur.”[2]

 Koç döğüşü Nakkaş Osman, Surname-i Hümayun

NAKKAŞ OSMAN’IN ESERLERİ 

Nüzhet-el-ekber der-sefer-i Zigetvar

 1568-69 tarihli Kanuni’nin son Macaristan seferinin konu edinildiği 39x25cm ölçülerinde 305 sayfalık  eserde bulunan 20 minyatür Nakkaş Osman ve ekibi tarafından hazırlanmıştır.   ‘Nüzhet-el-ekber der-sefer-i Zigetvar’ adlı kitaptaki minyatürleri Osmanlı Minyatürcülüğünde, bir ekol oluşturduğunun kanıtları olmaktadır.

Matali-i Saadet

“Muhammed ibn Amir Hasan’ın yazdığı ve III. Murat döneminde padişahın kızı Fatma Sultan için Arapça’dan tercüme edilen ‘Matali-i Saadet’ (1582)[3] adlı astroloji ve fal kitabında yer alan minyatürler Nakkaş Osman ve ekibi tarafından hazırlanmıştır.   Bu eserde Nakkaş Osman’ın ve ekibinin yaptığı 68 minyatür bulunur. Bu minyatürlerde on iki takımyıldız ve diğer gezegenler görülür.  “21x31cm boyutlarındaki 286 sayfalık kitabın ilk minyatüründe III. Murat, üç renkli duvarda perspektifin gözlendiği odada, desenli bir halı üzerinde oturur ve önünde açık duran kitaba şaşkınlıkla bakar. ” [4]

Nakkaş Osman Humayunname- (Kebapçılar loncası)

SURNAME

(H. 1344)

Eser, III. Murad’ın oğlu şehzade Mehmed’in 52 gün 52 gece süren sünnet düğünü eğlencelerini konu almaktadır. Sünnet şenlikleri o günkü adıyla Atmeydanı’nda (Sultanahmet meydanı) yapılmış, padişah ve şehzadesi gösterileri ıbrahim Paşa Sarayı’nın meydana bakan cephesindeki şahnişin’den izlemişlerdi. Yabancı konuk ve elçilerle saraylılar için de ıbrahim Paşa Sarayı’nın bitişiğine bir tribün yapılmıştı. Şenliğe cambaz, hokkabaz, perendebaz gibi marifet ehlinin yanı sıra İstanbul’un bütün esnaf loncaları da katılıp hünerlerini göstermişlerdi. Nakkaş Osman, şenlik olayını akış sırasına bağlı olarak sahnelere bölmüş, meydan ve sarayı bir çerçeve halinde tekrarlayarak gösterileri bir film şeridi gibi gözümüzün önüne sermiştir. Bu bakından Surnâme sanat ve kültür tarihimiz için çok önemli bir belgesel kaynaktır. [5]

Kıyafet-el İnsaniye fi Şemail el-Osmaniye

 Nakkaş Osman’ın yaptığı, Osmanlı sultanlarının özelliklerini anlatan  1579 tarihli ‘Kıyafet-el İnsaniye fi Şemail el-Osmaniye’de adlı el yazması kitapta I. Osman’dan III. Murat’a kadar on iki Osmanlı padişahıın minyatürleri yer almaktadır.  III. Murat’ın (1574-1595) sanata ve tarihe olan merakı padişah portreciliğin in gelişmesinde  önemli bir etken olmuş daha sonraki padişahlarında minyatürlerini yaptırtmalarına heves etmesinde önemli rol  oynamıştır.

ŞEMAİLNAME 

 Nakkaş Osman 33,5x20cm, boyutlarında 77 sayfalı Şemailname’de geçmişteki padişahları çizebilmek için Avrupa’dan getirtilen bazı resimlerden yararlanır. [6] Ellerinde çiçek veya mendil tutan, bağdaş kurup bir yastığa dayanarak oturmuş padişahların yüzleri dörtte üç profildendir ve ifadeleri belirgindir. Madalyon çerçeveler içine yerleştirilen bu portreler biçim açısından 18. yüzyılın ikinci yarısına kadar kitap sayfalarında şablon olarak kullanılmaya devam eder. Kıyafet ül-insaniye fi şemail il osmaniye (Osman Gazi’den Murat lll’e değin Osmanlı sultanlarının portreleri), Surname-i hümayun (Murat lll’ün oğlu Şehzade Mehmet’ in sünnet düğünü), Hünername (Osman Gazi’den Selim l’e değin sultanların tahta çıkışı, yaptıkları işler, zaferleri) adlı yapıtlarda bulunmaktadır. [7]

Seyyid Lokman 1579 yılında ‘Zafername’yi ve 1581 yılında ‘Şahname-i Selim Han  adlı eserlerdeki minyatürleri Nakkaş Osman ve yardımcısı Ali’nin yaptığını gösteren bir belge vardır. 

 Nakkaş Osman ’ın minyatürlerinde doğa tasvirleri, dümdüz bir fon olarak resmedilmiştir. Nakkaş Osman’ın minyatürleri yabancı etkilerden arınarak kendine özgü bir nitelik kazanmış olan Osmanlı Minyatür sanatının izlerini taşıyan minyatürlerdir. Özellikle Nakkas Osmanın Surname-i Humayun daki minyatürleri Osmanlılara özgü minyatürcülüğün şekillendiğini kanıtlayan örneklerle doludur. Ayrıca bu eser belgeci özellikler taşıyan bir gerçekçi örnekleri içindedir. III. Murat’ın oğullarının sünnet töreninin gün gün resimleyen bu eserdeki çevre betimlemeleri hep aynıdır ve aynı gerçeklik unsurlarını taşımaktadır. Mekan hep yanı noktadan bakılarak resmedilmiştir. [8] Fetihleri konu edinen minyatürlerinde  savaş sahnelerinden çok, fethedilen yeri çevresiyle göstermeyi yeğlemiştir. Konular çok sayıda figürün yer aldığı büyük kompozisyonlar biçiminde resmedilmiştir. Türk-İslam minyatürüne yenilikler getiren bu yapıtlarda en göze çarpan özelliklerden biri gerçekçi oluşlarıdır. Nakkaş Osman’ın minyatürlerinde yalınlık, gerçekçilik, figürlerdeki çeşitlilik, gözlem gücünü gösteren değişik yüz ifadeleri önemli özelliklerdir…[9]

Nakkaş Osman’ın en iyi bilinen çalışması 1560- 1570 yılları arasına dayanan Pers el yazması ile yapılan Firdawsis Shahnama nin Türkçe’ye tercümesidir. [10] Resimlerle süslediği çalışmaları içinde [11]Zafername, Şahname-i Selim Han ve Şehinşahname sayılabilir. ( BKZ Şehinşahname ve Minyatürleri Seyyid Lokman ve Nakkaş Osman)    O ayrıca Siyer-i Nebi’yi resimlerle süsleyen sanatçılardan biridir. 1388 yılında Muhammed’i destansı bir şekilde anlatan eser daha sonra 1595 yıllarında resimlerle tasvir edilmiştir.[12]

Nakkaş osman, Surname-i Hümayun, pehlivanlar

NAKKAŞ OSMAN'IN MİNYATÜRLERİNİN BULUNDUĞU YAZMALAR 

Nakkaş Osman'ın minyatürlerinin bulunduğu belli başlı yazmalar şunlardır; Tercüme-i Şehname ( 1560-65, TSMK ), Nüzhet-el-ekber (el-esrar) der-sefer-i Zigetvar ( 1569, TSMK ), Zafername  ya da Tarih-i Sultan Süleyman ( 1579, Chester Beatty Kütüphanesi, Dublin ), Kıyâfet-ül-insâniye fi Şemáil-el-Osmániye (1579, TSMK ), Şehname-i Selim Han ( 1581, TSMK ), Surname ( 1582, TSMK ) Mataili'l Saada ( 1582, Paris Ulusal Kütüphanesi ), Zübdet-üt-Tevarih ( 1583, İTİEM, 1973), Şehinşahname ( TSMK ) Hünername ( TSMK ), Yusuf u Züleyha ( 1585-90, Chester Beatty ) , Tarih-i Feth-i Yemen (1594, İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi ), Siyer-i Nebi (1595, TSMK ,  Chester Beatty ; New York Halk Kütüphanesi )...

Osman’ın tasvir stili “kolay anlaşılabilir, buna rağmen idrak türünden” olarak tanımlanır. Onun illüstrasyonları en küçük detaylara bile dikkat çeker ve olayları gerçekçi bir şekilde gösterir. [13] Onun çalışmaları sonraki jenerasyon olan Osmanlı İmparatorluğu saray ressamlarını kendi çalışmalarından kaynaklanan önemli işler ile etkiledi. [14]

KAYNAKÇA