Mevâidü’n-Nefâis fi-Kavâidü’l-Mecalis’ten
Kahve-hâneler beyânındadur.
Arabistanda kadîmden mukarrer olan kahve-hâneler ve sene sittîn ve tisa mie’den beru pây-ı taht-ı aliyyede yanî Kostantiniyyede ve sâyir memâlik-i mahmiyyede peydâ olan cemıyyet-i bî-nîhâyeler elbette eyü yatlu mecmaı ve ukalâ ve süfehâ menbaı olmışdur. Zîrâ ki ol mecâlise varanlar, dervîşân ve ehl-i ırfân zümresidür ki murâdları birbirlerini görüp sohbet etmekdür. Ve kahvesin içüp keyflerin süratle yetişdirmekdür. Bir dahi gurebâ ve fukarâ fırkasıdur ki garîblerün mesâkin ve me’vâları yokdur. Niteki fakirlerün başka cemıyyet idecekleyin nükûd ve dünyâlıkları yokdur. Ol cihetden mülâzemederi kahve-hânelerdür. Feemmâ şehroglanından bî-marifet ve mâyil-i mezemmet-i millet olan süfehânun ol mecmaa ragbetleri mücerred gıybet ü mesâvîye binâendür. Bu zikr olunan Sipâh ve Yeniçeri kısmı Rûmda ve Mısırda ve Şam ve Bagdâd kulları her merz-i bûmda kahve-hânelere mülâzemet etmek sabâh u ahşam bir köşesinde mücâvir olup cülûs gitmek hem gıybet ü mesâvî ragbetlerine evetlerini yetişdirüp "fülân zamanda aga idim, fulân devletlûya kethudâ idüm" diyû hod-fürûşluga mümâresetlerine ibtinâendür. Pes bu zikrolunan ecnâs-ı muhtelifeden gayri bazı ehl-i Hak kimseler ki varurlar. Mahzâ kahvesin içüp gitmege münâsip görürler. Anın gibilerün teveccühleri içilen kahve iksîr-i meşrûbât-ı sulehâ oldugına sebebdendür ki zîrâ Şeyh Ebu’l-Hasan Şâzelî gibi vâsıl-ı Hakkun nazarına mazhar düşmişdür. Siyeh çerde bir Yemeni mahbûbı iken yümn-i nazar-ı mürşid-i mezbûrânı (s. 189) mahbûb-ı kulûb itmişdür. Ol cihetden ehl-i sülük olanlarun kulûbı elbette anâ meczûmdur. Gûyâ ki vâsıl-ı Hakk nazarına mazhar düşmiş mahbûbdur. Ve bazı esîr-i musâhabet kimseler dahi varurlar ki muttasıl yârân ile mücâlesete râgıblerdür. Ve niçe onmadık derbederler dahi vusûl bulurlar ki mücerred tâvli ve şatranç oynamaga ve bazısı kumâr irtikâb idüp akça kazanmaga tâliblerdür. Ol sebeple kahve-hâne beklemeleri vâkidür. Hâlâ ki nüfus-ı zâyiadan olup battâlîne munzam oldukları şâyidür (Şeker, 1997: 188).
