Mançuya, Hıtay yurdundan bir görünüm 

 

 Maçin

Osmanlıca yazılışı: ماچين

Yazıda Maçin nedir, Maçin neresidir, Maçin halkı, Maçin bölgesi, Maçin nerededir, Maçin Şehri, Maçin bölgesi, Maçin ahalisi, Maçin ve Çin,  Romanya’daki Maçin Şehri, Maçin göçmenleri konuları ele alınacaktır.

Çin'in güney bölgesini ifade eden bölge adıdır. Tarihte ve günümüzde "Maçin", "Tawgaç" diye "Xıtay" yani Hıtay olarak bilinen bölgenin adıdır. Hıtay ortaçağlarda Çin’in doğu kısımlarına verilen bir ad olmaktadır.  Bölgenin adı 9. 10. Yy larda  yüzyılda Moğolistan'ın güneydoğusundan  göç ederek Mançurya'nın bir bölümüyle Çin'in kuzeyini ele geçirip  bu topraklara yerleşen ve iki ası boyunca bu bölge yaşayan  yarı göçebe Hitaylardan dolayı bu bölge Hıta yurdu, Hıtay veya Maçin olarak anılmıştır.

Coğrafik bir bölge olarak Türkistan'ın doğusu ve Tarım’ın güney-batısındaki çölleri ifade etse de güneyindeki dağlarda yaşayan Maçin adını taşıyan bir Türk kabilesinden dolayı Maçinlilerin yaşadığı yer anlamında kullanılmıştır.  Yani bu bölgeye Maçin denmesinin sebebi bu bölgede yaşayan Maçin kabilesi yüzündendir.

Maçin halkı Doğu Türkistan’ın ahalisi ile aynı kökenden gelir.  Maçinliler Türkçe’nin Çağatay lehçesini konuşan Sünni ve Müslüman Türklerdir. 

Kamus-i Osmani’de Maçin bölgesi ve ahalisi hakkında şu bilgiler verilmektedir: “Çin'e tâbi, Doğu Türkistan tarafındaki çöllerde ve Târim nehrinin güneybatısındaki dağlarda oturan Türk milletinden bir kavimdir ve simaca Moğol ile Aryâ cinslerinden mürekkeb oldukları anlaşılıyor. İçlerinde sarı saçlı ve mavi gözlü adamlar dahi bulunuyorsa da lisan bakımından Doğu Türkistan'ın ahalisinden farkları yoktur. Çağatay dili konuşurlar. Kendileri çok tembel; ve zevk ve eğlenceye çok düşkündürler. Ziraat vs. işleri kadınları tarafından yapılır. Tamamı Müslüman ve sünnîdirler.”[1]

Divan-ı Lügat-it-Türk Kaşgarlı Mahmut de  “Tawgaç: ‘Maçin’in adıdır. Burası, Çin’den dört ay uzaktadır. Çin, aslında üç bölüktür: Birincisi ‘Yukarı Çin’dir ki, doğudadır; buna ‘Tawgaç’ derler. İkincisi‘Orta Çin’dir; burası ‘Xıtay’ adını alır. Üçüncüsü ‘Aşağı Çin’dir, ‘Barxan’ adı verilir; bu, Kaşgar’dadır. Lakin şimdi ‘Maçin’, ‘Tawgaç’ diye tanınmıştır. ‘Xıtay’ ülkesine de ‘Çin’ denilmiştir.” [2] Şeklinde açıklamaktadır.

Şu halde Maçin, Ms. 10.11. Yüzyılllardan sonra Çin’in güneyinde kalan Müslüman Türklerin yaşadığı bölgenin adı olmuştur.  

Romanya’da da Maçin adlı bir şehir bulunmaktadır. Balkanların elimizden çıkması ile Romanya’nın Maçin şehrinde ve  civarında yaşayan Türkler de Anadolu’ya göç etmişler bu yöreden gelenlere de Maçin göçmenleri denmiştir.

Edebiyatımızda Maçin uzaklık ifade etmek kullanılır. Çin’den Maçin’e deyiminden de anlaşıldığı gibi Edebiyatımızda kullanılan Maçin, Çin’in güneyindeki Maçindir. Edebiyatımızda  Maçin, Çiğil güzellerinin yaşadığı, Hıtay ülkesine yakın, uzak bir bölge olarak anılır. ( bkz Ahu- yu Müşgin Nedir Şiirlerde Hıta ve Misk Ahusu )

Maçin edebiyatımızda Maçin Hıta Hoten Hata yurdu ahular Çiğil ve Yağma Güzelleri ile birlikte anılmıştır. Divan şairleri yön ve bölge olarak Çin, Maçin ve Hıta yurdunu aynı bölge ve cografya olarak bilmişler bu nedenle Çin , Maçin ve Doğu Türkistan’ı yana yana düşünmüşlerdir. Bu nedenle Macin, tıpkı Hoten gibi ahuları, misk ve anber kokuları Çiğil ve Yağma güzelleri ile birlikte anılmıştır.

Divan şairleri Macin bölgesini uzaklığı, o uzak ülkeye kadar gidilip gelinememesi, doğal güzellikleri, nakkaşları, miski anber kokuları, Maçinli güzelleri ile birlikte ele alınır.  ( bkz Nâfe Nedir Nâfe-i Tatar Misk Amber Hıta Hoten Çiğil Yağma )

Çün ebru çîn ide yazdugı tevkî
Harâc-ı Çîn ü Mâçîn ola mahzar         Necâtî (Tarlan, 1997: 47)

Çîn ü Mâçîni gezenler görmedi
Böyle kasr-ı bî-kusûr-ı mutlakâ         Azmî (Ceyhan, 2006: 144)

Hatt-ı yâr ol zülf ucında müg ile yazmışki bu
Çîn ü Mâçînde düzülmi düzd-i dil çengâlidür     Ahmed Paşa (Tarlan, 2005: 193)[3]

Günümüzde Romanya’ sınırları içinde kalan Maçin şehri de Maçin göçmenlerinin hafızasında ve türkülerinde de yaşamaktadır. Maçin Dağı konulu bir Rumeli Türkümüz vardır.

Maçin Dağı Maçin Dağı
Hiç sormazsın nazlı yari
Gurbet ele düşmüş gördüm
Silen yok gözümden yaşı       

KAYNAKÇA

[1] https://osmanlica.ihya.org/dt-28429.html

[2] Alimcan İNAYET, DİVANÜ LÛĞAT-İT-TÜRK’TE GEÇEN “ÇİN” VE “MAÇİN” ADI ÜZERİNE, https://www.turkishstudies.net/dergi/cilt1/sayi6/sayi6pdf/69.pdf

[3] Beyit örnekleri alıntı  adresi: Prof. Dr. Emine YENTERZİ, KLASK TÜRK ŞİİRİNDE ÜLKE VE ŞEHİRLERİN MEŞHUR ÖZELLKLERİ, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi Volume: 3 Issue: 15 Klâsik Türk Edebiyatının Kaynakları Özel Sayısı