Küheylân

Osmanlıca yazılışı:   كهيلان - Küheylân  

Sözlüklerdeki anlamları: Gözü sürmeli, cins ve soylu Arap atı. Adını Arap kabilelerinden alan Arap atı ırkı içerisindeki erkekliğin, gücün ve dayanıklılığın sembolü olan At tipi şekillerindedir.

Divan edebiyatında at ve atla ilgili pek çok sosyal, kültürel öğeye yer verilmiş, atla ilgili çok sayıda benzetme vb yapılmıştır.  Bu atlar arasında gözlerinde sürme olması, dayanıklı olması, çevik, atak ve çok hızlı olması münasebeti ile Küheylan kelimesi de çok sık kullanılmış, Arap atı anlamına geldiği halde pek çok kişi özel bir ad imiş gibi de kullanmışlardır. Örneğin Evliya Çelebi kendi atına da küheylan adını vermiştir.

Eski devrilerde ata çok sevgi ve saygı duyulmuş, atlara sevgiyi ve saygıyı ifade eden Rahşiye gibi özel edebi türler de ortaya konulmuştur. Rahşiyeler, nesip – teşbib bölümlerinde de atın anlatıldığı, atların vasıflarının ve adlarının konu edildiği at için yazılan kaside ve mersiyelere denmiştir.  Rahşiye Türk edebiyatına mahsus bir nazım şeklidir.  Nitekim “ XIII. yüzyıl ile XIX. yüzyıl arası taranan divan ve mesneviler neticesinde 18 şaire ait rahşiyye türünde 23 örnek manzume tespit edilmiştir.”[1]

Eski devrin sosyal hayatında çok önemli bir unsur olan at ve atla ilgili konuların divan edebiyatında çok sık yer alması çok doğaldır. Divan edebiyatında adı geçen özel isimli pek meşhur atlar da vardır. Aşkar ( Rüstem , Hz Hamza, Battal Gazi’nin atı ) , Burak Nedir Hz. Muhammet'in Mi'raç Bineği , Düldül - Hz Ali'nin Katırı,  Gülgûn, Rahş (Zaloğlu Rüstem’in atı)  , Refref (Peygamberimiz’in Mi’raç Gecesi Burak’tan indikten sonra bindiği yeşil renkli at)  , Şebdîz (Şebdiz Nedir Hüsrev’i Perviz’in Karayagız Atı)  divan edebiyatında  adı geçen meşhur a adlarından bazılarıdır. ( bkz Rahş Nedir  Divan Şiirinde At- Semend Nedir Kula Rahş Esb Rahşiyye ve Esbiyye ) [2]

Rüstemün Aşkar-ı dîv-zâdını kim yâd eyler
Kim görürken bu kadar esb-i küheylân hâlâ         (Şengün 2006, Nazîr Ibrahim, K. 16/3)

Ben idüm Hamza’nun aşkar-ı perî-zâd
Ali’nün Düldüli meşhûr iden ad                  Ahmed-i Dâî -Çengnâme (AÇN/1239)

Rahşı ol rahş-ı sebiik-seyr küheylândır kim
Resrn ederken anı sahrâya kaçırmış Bihzâd           İzzet Molla

Dağın ardında bir nazlı sultanım
Tavlamda doru bir küheylanım.- A. M. Dıranas

Sa’âdet rahşı sür meydân senündür
Şecâ’at topın ur çevgân senündür

Bu gün âyin ile erkân senündür
O gün Sultân Selîm devrân senündür          Aşık Çelebi 16 yy

Köroğlu'nun bir atı var dırahşan
Benim adımı sorarsan Hurişan

 KAYNAKÇA

[1] Bülent KAYA, DİVAN ŞİİRİNDE AT VE ŞİİRLERDE İŞLENİŞİ, Yıl: 2017, Cilt:10, Sayı:3, Sayfa: 86-99, https://dergipark.gov.tr/download/article-file/340790 son erişim, 18-04-2018

[2] https://edebiyatvesanatakademisi.com/post/rahs-nedir-divan-siirinde-at/136617