Hasan Çubukçu
Kırk hadis ve Hadis-i Erbainler
Osmanlıca yazılışı; hadîs : حدث
Osmanlıca yazılışı ; erbain : اربعين
Osmanlıca yazılışı Hadis-i Erbain : اربعين حدث
Hadîs : حدث Peygamberimizin kutsal sözü ve hadîsten bahseden ilim demektir.
hadis-i kudsî : mânâsı vahyedilen, kelimesi Peygamberimizin kutsal sözü
hadîs-i mevzu' : Başkasının söylediği , Peygamberimize isnâd olunan söz.
hadîs-i mürsel : Peygamberimiziden işitildiğl söylenilen söz.
hadîs-i sahih : doğru ve adaletli bir râvîye dayanan hadîs-i şerîf.
hadis-i erbain: Kırk hadis
Hadis-i Erbain Nedir
Arapça erbaîn hadîs; Farsça, Çihl hadîs.
“ Hz. Muhammed'in 40 adet hadîsi ile bu hadislerin açıklayıcı bilgilerinden oluşan koleksiyon. “ “Kırk hadis, çeşitli konulara dair kırk hadisi ihtiva eden eserlerin ortak adı. “ Türkçe’de kırk hadis diye anılan kitap türü”
Hz Peygamber, "Her kim benim hadîslerimden kırk tanesini belleyip başkalarına da öğretirse, kıyamet gününde Allah onu bilginler ve fakîhler arasında diriltsin." Diye bir hadis bırakmış bu yüzden İslam dininde Hz Muhammed’in Kırk hadisini ezberlemek önemli bir hale gelmiş ve bu tabir aynı zamanda Hz Muhammed’in çeşitli dini konulardaki hadislerini açıklayan eserlerin de ortak adı olmuştur.
Edebiyatta Kırık Hadis yazıp açıklamak geleneği hicrî ikinci asırdan sonra ortaya çıkmış ve günümüze kadar pek çok din âlimi, şair ve yazar tarafından Kırk Hadis kitapları ve tercümeleri yazılmıştır.
Hadis-i Erbainler ve Tertibi
İlk kırk hadisi Abdullah b. Mübârek kaleme almış, [1] bu ilk eserin ardından Türk ve İslam edebiyatında çok sayıda aynı türden eser meydana gelmiştir. Arap edebiyatında mensur olarak yazılan Kırk Hadisler, İran ve Türk edebiyatlarında önce nazım-nesir karışık olarak yazılmış daha sonraları da tamamen manzum yazılır hale gelmiştir.
Farisiler kırk hadis tercümelerini manzum şekilde yazmışlar, Türk edebiyatında ise İlmî ye sınıfındakiler mensûr; edebî çevreler ise manzum yazmayı tercih etmiştir. Türk şairlerinin eserleri genellikle Molla Cami’nin yapmış olduğu pek meşhur Kırk Hadis eserine dayanır.
Buna rağmen tüm İslam edebiyatı içerisinde en çok manzum kırk hadis yazılan edebiyat, Türk edebiyatıdır. Ali Şir Nevai’den günümüze kadar Türk edebiyatında yazılmış çok sayıda manzum Kırk Hadis tercümesi vardır. Bu eserler arasında en çok Fuzûlî ve Nâbî’nin eserleri dikkati çekmiştir. Mesnevi tarzında yazılmış olan Hâzinî ve Hâkānî Mehmed Bey’in eserleri de dikkat çekicidir. [2]
Türk ve İslam edebiyatında yazılmış olan Hadis-i Erbainlerin tertipleri klasik bir düzen taşır.
“ Kırk hadîslerin tertibi önce hadîs metninin yazılmasıyla başlar. Sonra kısa tercümesi verilir. Eğer gerek duyulursa açıklamaya geçilir. Bu bölümde âyetler, değişik hadîsler ve hikmetli olaylar anlatılarak konu genişletilir. Eserin şiir veya düzyazı oluşu bu tertibi değiştirmez.”[3]Arap edebiyatında yazılmış olan 250’den fazla kırk hadîs eseri vardır. Fars edebiyatında ise bu sayı 50'yi geçmemiştir. [4]
Türk edebiyatındaki Hadis-i Erbainler mensur, manzum ve mensur-manzum olmak üzere üç şekilde yazılmıştır. En az yazılan şekli ise sadece mensur eser şeklinde yazılmış olanlarıdır. Mensur yazılmış olan kırk hadislerin bir kısmı hem tercüme hem şerhten oluşur. Özellikle manzum yazılmış olanlarda ise sanat kaygısı ve edebi endişe daha yüksek boyutlardadır.
“Çoğu kıta nazım şekliyle yapılan manzum tercümelerde hadisin metni kıtanın önünde veya sonunda verilir. Bazılarında bir kıta içinde hem tercüme hem metin beraberce verilmiştir. Bu durumda hadis metninin vezni bozmayacak bir şekilde yerleştirilmesi gerekmektedir “ (Aksoy, Mustafa Âlî’nin Manzum Kırk Hadis Tercümeleri, s. 3, 45-53, 59-68).
Türk edebiyatındaki kırk hadis eserlerinin bir kısmı sadece hadis metinlerini derleme, diğer bir kısmı, kırk hadisi dini ve ilmi yönlerden açıklama, bir kısmı da Arapça ve Farsça yazılmış hadis-i erbain kitaplarını Osmanlıca Türkçesine tercüme etme şekillerinde yazılmıştır.
Türkçe yazılan ilk Kırk Hadis, Muhammed b. Ali'nin Orta Asya î Türkçesi ileyazdığı (1358), Nehcü’l-Eerâdis adlı eseridir. Kemal Ümmî, Ali Şir Nevaî, Hazinî (tere. 1524), Usulî, (1538), Emir
Muhaddis Mukaddes (öl. 1544), Merdümî (öl. 1564), Nev'î (1533-1600), Abdülmecid b.
Nasuh (yaz. 1570), Âşık Çelebi (yaz. 1571), Latifî (öl. 1538), Selamî Mustafa (öl. 1585),
Mecdî (öl. 1587) ve Âlî'dir (1514-1600). Fuzûlî, Nev'î, Usulî, Hâkanî (öl. 1606); Feyzî (öl. 1614, iki adet) ve Nâbî'nin (öl.1712) Osmanzade Taib (öl. 1724), Bursalı İsmail Hakkı (1645-1725), Münîf (öl. 1742), Müstakimzade Sadettin (öl. 1787) in eserleri divan edebiyatında yazılmış en dikakt çekici Kırk Hadis, Hadis-i Erbainleridir.
KAYNAKÇA
