Karamani Mehmet Paşa
(d. 13 Eylul 1458, Karaman - ö. 4 Mayıs 1481, İstanbul) Fatih Sultan Mehmet zamanında 1477-1481 yılları arasında sadrazamlık yapmış şair ve Osmanlı devlet adamıdır.
Aynı zamanda devrinin önemli bir şair de olan Nişani veya Karamani Mehmet Paşa da denilen sadrazam 13 Eylul 1458'de Karaman'da doğmuştur. Mevlana'nın soyundan gelen Mehmet Paşa'nın babasının adı Akif Çelebi'dir ve Mevlana'nın bir kaç göbekten torunudur. [1]Okumak için İstanbul'a gidip Veli Mahmut Paşa tarafından inşa ettirilmiş olan medresede eğitim görmüş ve daha sonra medresede bir müderrisliğe kadar yükselmiştir.
İlmiye sınıfının yüksek kısmında olduğu için Fatih'e danışman olabilecek kadar iyi bir eğitim gören Mehmet Paşa Nişancı görevine kadar yükselmeyi başarmış alim bir devlet adamıdır. Karamanlı olduğu için önceleri Karamanlı veya Karamani olarak adlandırılan Mehmet Paşa, çok iyi bir eğitim almış olduğundan nesir alanında çok başarılı bir devlet adamı olduğundan Nişancılık mertebesine kadar yükseldikten sonra Nişancı Mehmet Paşa olarak adlandırılmaya başlanmıştır. Kuvvetli bir nesirciliğe sahip olduğundan Fatih Sultan Mehmed'in hazırlamış olduğu Kanunname'nin yazarı olarak seçilmiş, Fatih'in, Kânunnâme-i Âl-i Osmân kanunnamelerini Nişani Mehmet Paşa kaleme almıştır. [2] Devlet memuriyetlerinin düzenlenmesi ve devlet idaresine âit temel kânunların tertibi hususunda padişahın müşâviri olmuştur.[3] Nesir alanındaki bu başarısı sayesinde Fatih Sultan Mehmed'in Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'a yazmış olduğu yüksek edebi değeri olan mektupları hazırlamakta da sultana destek sağladığı bildirilmektedir.
1453'de İstanbul'un Fethi'nden sonra hemen idam edilen sadrazam Çandarlı Halil Paşa'dan sonra Fatih Sultan Mehmed'in seçtiği sadrazamların hepsi devşirme asıllı ve saray Enderun Okulu eğitimli "kullar"[4] olduğu ve Sultan'ın böylece Sadrazam'ın Türk asıllılardan ayrı birlik kurmasının önlemek istediği tarihçilerin çok dikkatini çekmiştir. [5]1478 yılı Mayısında, Gedik Ahmed Paşayı vazîfeden alan Fâtih Sultan Mehmed Han, Mehmed Paşayı sadârete getirdi. [6]Osmanlı Devleti'nin yükselme döneminde "kullar" ile "Türk asıllılar" arasında mücadelede "kullar"'ın üstün geldiği bir tarih teorisi olarak çok tartışma doğurmuştur. Bu tartışmalara rağmen Fatih'in Nişancı Mehmet Paşa'yı sadrazam olarak ataması 1477 bu teorinin pek de gerçeği yansıtmadığının bir delili olarak ileri sürülebilir.[7]
Bazı kaynaklardan anlaşıldığına göre, Mehmed Paşa vakıf ve emlak işlerini de tanzim etmiş idi. An’aneye göre. Devam eden vakıf ve emlaki tebdil ettikten sonra bunları mensuh sayarak tımara çevirmesi, Ulemayı ve devrin müelliflerini kızdırmıştır. Müellifler bunu yapmak ile Mehmed Paşa’nın hata ettiğini söylerler (msl. Bk.Aşık Paşa-zade , nşr. Giese.s 207 neşri, Cıhannuma nşr. Taeschner, Leipsig 1951 s. 231 İbn Kemal ayn. Esr. S. 596 Kıvami ayn esr. S 273) [8]
Karamanlı Mehmet Paşa'nın 3 kusur yıl süren sedareti sırasında Osmanlı Devleti'inin iç idaresinin reformları ile uğraştığı bildirilmektedir. Fâtih Sultan Mehmed Hanın Gebze’de vefât ettiğinde, nâşını saklayıp vefatını askerden gizledi. Geleneksel olarak Sadrazamın yeni Sultan tahta geçene kadar eski Sultan'ın ölüm haberini gizli tutması gerekmekte idi. Karamanlı Mehmet Paşa Fatih'in varisi olan ve İstanbul'dan uzakta bulunan iki oğluna, Beyazid'a Amasya'ya ve Cem Sultan'a Karaman'a, babalarının öldüğünü bildiren haberciler gönderdi.[9] Cem Sultan'ın bulunduğu Karaman İstanbul'a daha yakındı ve Karaman Sadrazam'ın doğum şehri idi. Karamanlı Mehmet Paşa'nın bu tutumu Cem Sultan'ın taraftarı olduğu şüphesini doğurmaktaydı.[10]İstanbul'da bulunan yeniçeriler Beyazıt tarafını tutmaktaydılar. Daha yeni sultan olan Bayezit İstanbul'a ulaşamadan yeniçeriler ayaklandılar ve 4 Mayis 1481, Sadrazam Karamanlı Mehmet Paşa'yı Tahtakale'de öldürdüler.[11] Paşa'nın kafasını bir mızrağa geçiren Yeniçeriler onun kesik başını sokaklarda dolaştırdılar. [12]Daha sonra naaşı Kumkapı’da yaptırdığı Nişancı Câmii bahçesine defnedildi.
Fatih'in kanunnamelerini hazırlamış olan, Fatih'in Uzun Hasan'a yazdığı risaleleri Fatihle beraber hazırlayan Nişncı Mehmet Paşa'nın bazı risalelileri de bulunmaktadır. Osmanlı tarihine ve Fâtih devrine âit Arabça risaleler yazmıştır. Karamanî Mehmed Paşanın yazdığı Osmanlı Târihi, Arapça olarak iki kısımdan meydana gelir. Birinci kısım Osman Gâziden, Fâtih Sultan Mehmed Hanın cülûsuna (1451), ikinci kısım 1451 yılından 1480?e kadarki devirlere âittir. Bu bakımdan nesir alanında başarısını ispatlayan Nişancı Mehmet Paşa bir çok şiirler de yazmış devrini orta derece başarılı şairlerinden birisidir.[13]Türkçe olarak yazdığı şiirlerinde rahat, kolay ve anlaşılır bir dil kullanmıştır. Kendisi de şâir olduğundan, şâir ve ediplere çok alâka göstermi sâde ve külfetsiz bir üslûpla yazdığı şiirlerinde Nişânî mahlasını kullanmıştır. Şairler egösterdiği bu ilgisinin niaşenesi olarak Kabûlî ve Hamîdî gibi devrin bâzı şâirleri Nişancı Mehmed Paşa adına samîmi kasîdeler yazmışlardır.
Ka'r-ı bahr-ı dilde kalur mı bu dürr-i şâhvâr
Ey Nişanî îtibâr-ı hazret-i şah olmasa.
--------
Şâhâ ne tuhfe göndereyin hâk-i pâyüne
Benüm gibi fakîrün elinden duâ gelür
GAZEL
Bana yâr u vefâdârım vefâ etmezse sağ olsun
Gönül bezminde ruhsârı yanar rûşen çerağ olsun
Cihânı almazam bir habbeye bir bûriyâ denlü
Mahallinde bana tek kûşe-i emn u ferağ olsun
İdersen gamzeler ağyâre mahfî çeşm-i mestünle
Aramızda nice bir dilberâ tîğ u bıçağ olsun
Ebed kurtulmasun cânum belâdur bend-i zülfünden
Siyâh kâküllerin murg-ı dile dâim turağ olsun
Nişânî dosttan el çekme cevr ile tahammül kıl
Bana yâr-ı cefâkârım vefâ etmezse sağ olsun.
GAZEL
Zülfüni kılsan perişân yüzün üzre sanırsam
Deste deste Gülşen-i hüsnünde reyhânlar yatur
Ey kemân ebrû idelden gamzeler tîrin revân
Sînede her lahza zehr-âlûd peykânlar yatur
Mahrû-yı şâhdan bir zerre pertev salalı
Kuşe-i kalbümde hurşîd-i dırahşânlar yatur
Şehr-i yâr-i memleket Sultan Mehemmed bin Murâd
Kim derinde hâne-i ikbâlinün hânlar yatur.
Karamanlı Nişani Mehmet Paşa Şiirleri
· Zülfüni kılsan perişân yüzün üzre sanırsam
· Bana yâr u vefâdârım vefâ etmezse sağ olsun
· Beyitler
Kaynakça
[1] Prof. Dr. Mine Mengi, Eski, Türk Edebiyatı Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara, 1997, shf., 122
[2] Danişmend, İsmail Hâmi, (1961) Osmanlı Devlet Erkânı, İstanbul:Türkiye Yayınevi.
[3] Ayhan Buz (2009), Osmanlı Sadrazamları, İstanbul: Neden Yayınları, , ISBN 978-975-254-278-5 say.25
[4] Ayhan Buz (2009), Osmanlı Sadrazamları, İstanbul: Neden Yayınları, , ISBN 978-975-254-278-5 say.25
[5] Mehmet AKKAYA,KARAMANİ MEHMET PAŞA (Muhammed paşa), https://www.turtleturk.com/phpBB3
[6] https://tr.wikipedia.org/wiki/Karamanl%C4%B1_Mehmed_Pa%C5%9Fa
[7] Nicolae Jorga (çev. Nilüfer Epçeli) (2009) Geschiste des osmanischen , Cilt 2 . İstanbul: Yeditepe Yayınları, ISBN 975 6480 17 3 say.204
[8] Mehmet AKKAYA,KARAMANİ MEHMET PAŞA (Muhammed paşa), https://www.turtleturk.com/phpBB3
[9] Nicolae Jorga (çev. Nilüfer Epçeli) (2009) Geschiste des osmanischen , Cilt 2 . İstanbul: Yeditepe Yayınları, ISBN 975 6480 17 3 say.204
[10] Tektaş, Nazım (2002) Sadrazamlar-Osmanlı'da İkinci Adam Saltanatı, İstanbul:Çatı Kitapları.
[11] Lord Kinross (çev. Meral Gaspiralı) (2008), The Ottoman Centuries İstanbul: Altın Kitaplar, ISBN 978 975 21 0955 1 say. 160
[12] Mehmet AKKAYA,KARAMANİ MEHMET PAŞA (Muhammed paşa), https://www.turtleturk.com/phpBB3
[13] Prof. Dr. Mine Mengi, Eski, Türk Edebiyatı Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara, 1997, shf., 122
Edebiyat Dil bilim, Kültür, Folklor, Geleneksel ve Güzel Sanatlarla ilgili, Tez, yazı, İnceleme, ve Araştırmalarınız bize başvurarak bu sitede Paylaşabilirsiniz.
BAŞVURU İÇİN : ESA, İLETİŞİM veya s_kuzucular@hotmail.com
