Hâfız Osman, sülüs-nesih kıta (İÜ Ktp., AY, nr. 6479)
Hafız Osman Efendi ve Hat Ekolü
Hafız Osman Efendi (Hafız Osman bin Ali-1642-1700 m.,?-1112 h.) Hilyeleri ile tanınan, II. Ahmet, II. Mustafa ve III. Ahmet sultanlara hocalık da yapan, hat sanatında bir ekol de kuran ,meşhur Osmanlı hattatı.
Hafız Osman, Küçük yaşta, Kur'ân-ı kerîmi ezberlediği için Hafız Osman olarak anılmış, Sadrâzam Köprülüzâde Fâzıl Mustafa Paşa tarafından himâye edilen Hafız Osman, hevesi dikkate alınarak, hat ustalarından Derviş Ali Efendiden ders alması temin edilmiştir.
Daha sonra Derviş Ali’nin emriyle bir müddet Suyolcuzâde Eyyubî Mustafa’dan ders almıştır. Suyolcuzâde'den, aklâm-ı sitte adı verilen; sülüs, nesih, muhakkak, reyhânî, tevkî ve rik'a adındaki altı çeşit yazı şeklini öğrendiğine dâir icâzet almıştır. Talimini tamamladıktan sonra Nefeszâde İsmail Efendi’ye de devam ederek Şeyh Hamdullah’ın yazılarındaki bütün incelikleri tamamen öğrenmiştir. Böylece yazılarında bilhassa sülüs ve nesihte Şeyh Hamdullah’tan sonra en büyük şahsiyet olarak kabul edilmiştir.[1]
Hâfız Osman, kırk yaşına kadar Şeyh Hamdullah'ın usulünde yazmış, . 1679 (H.1090) senesinde sülüs ve nesihte kendi usulünde eserler vermeye başlamıştır. [2]Onun kendi stili Osmanlı Hat Sanatında yeni bir çığır açmış olur. Devrin ileri gelen hattatlarından İsmâil Ağa, Hâfız Osman Efendinin üstünlüğünü kabul ederek; "Hüsn-i hattı biz bildik, Osman Efendi yazdı" demiştir. [3]
O sıralarda başka tarzlarda yazan hattatlar bile Hafız Osman Efendi’den ders almıştır. Devrinin en önemli hattatı olan Hafız Osman , pek çok talebe yetiştirmiştir. Ulaştığı şöhret sebebi ile şehzadelere de hat dersi vermiş, II. Ahmet, II. Mustafa ve III. Ahmet’in hat hocalığını yapmıştır. Söylentilere göre Sünbül Efendi Dergâhında zikre dalar, zikr halinde iken hat yazıları yazar oradaki dervişler bunları kapışır, İhtiyacı olan dervişler de bunları satarmış. [4] Kaynaklara göre Hacc’a gitmiş , boş vaktinin çoğunu naşının defnedildiği Kocamustafapaşa'daki Sünbül Efendi Dergâhında geçirmiştir. [5]
1698 (H.1110) senesinde İstanbul'da vefât etmiş , sürekli ibadet ettiği Kocamustafapaşa'daki Sünbül Efendi Dergâhı bahçesine defnedilmiştir.[6]
Hafız Osman hattıyla“ yazılan Kur’an-ı Kerim’ler günümüzde dahai en revaçta olan hat sanatı örnekleridir. Hâfız Osman Efendi; yirmi beş Mıshaf-ı şerîf, çok sayıda En'âm-ı şerîf, Delâil-i hayrât, yazı kıt'aları, karalamalar, murakka'lar yazmıştır. Hâfız Osman Efendinin eserlerini, yeğeni Bayrampaşa türbedârı Hâfız Mehmed Çelebi ve Ahdeb Hasan Çelebi gibi tezhip ustaları süslemişlerdir.
Hâfız Osman, hat sanatında yaygın olan yazıları resmi bir tasarım halinde toparlayarak, bu sanatın standardını oluşturmuştur. Hilyelerin duvar süsü olarak da kullanılmasını sağlayan ilk kişi olmuştur. Hilyeleri yüzey süslemelerinde kullanarak yüzey fiğürleri haline getirmiştir. [7]
Şeyh Hamdullah'ın hat geleneğini yeniden canlandırmış, Osmanlı hat sanatındaki unutulmuş bazı tekniklere ve tarzlara yeniden hayat vermiştir.
Hafız Osman, Şeyh Hamdullah Efendiden yüz sene sonra gelip, hat sanatımızda onun gibi yeni bir çığır açtığı için; "Şeyh-i sânî" (İkinci şeyh) olarak anılmıştır. [8]Günümüze kadar ulaşan çalışmalarından bazıları Topkapı Müzesi Kütüphanesindedir. Topkapı Müzesinde onun ellerinden çıkan Kuran-ı Kerim nüshaları ve Nasser D. Khalili koleksiyonu bulunur. Yaşadığı zamanda onun yazmış olduğu Kuran-ı Kerim nüshaları oldukça çok rağbet görmüş en değerli nüshalar onun yazmış olduğu nüshalar kabul edilmiştir. Hâfız Osman Efendinin ekolüne mensup elli kadar talebesinin olduğu kitaplarda kaydedilmiştir.
HAFIZ OSMAN EKOLÜNE DÂHİL OLAN HATTATLAR
Hezarfen Mehmet Efendi: Hafız Osman’ın talebelerindendir.
Nahifi ( Divan şairi ve hattat) Süleyman Nahifî Efendi: Hz.Mevlânâ’nın Mesnevîsini aynı vezinde nazmen tercümede muvaffak olan şair Süleyman Nahifî Efendi de yazıda Hafız Osman Efendi’den ders görmüştür. [9]
Sultan lll.Ahmet: Hafız Osman’ın talebelerindendir.
Sultan ll.Mustafa:Hafız Osman’ın talebelerindendir.
Çinicizâde Abdurrahman Efendi:Hafız Osman Efendi’nin kalemlerini açmak hizmetiyle haklı iftihara kavuşanlardandır.
Yedikuleli Seyyid Abdullah Efendi: Hafız Osman’ın 1112 h.,1700 m.Yılında vefatından sonra Yedikuleli Seyyid Abdullah Efendi “üstat-ı ekber” sayılır.Sultan lll.Ahmet, Yedikuleli’yi daima manevî iltifatlarıyla ve bol ihsanlarıyla taltif eder. Padişaha teşekkürlerini sunmak için yazdığı Kur’an-ı Kerim çok nefistir. (“Bu kıymetli eser hâlen İstanbul Üniversitesi Kütüphanesinde kıymetli yazmalar içinde saklıdır.” Prof. Dr.Süheyl Ünver, Türk Yazı Çeşitleri, 1953, İstanbul,)
.Eğrikapılı Râsim Efendi: Yedikuleli’nin en güzide talebelerindendir. Çok talebe yetiştirmiş, çok sayıda Kur’an-ı Kerimler,en’amlar,murakaa ve kıt’alar yazmıştır.
Hıfzı: Râsim Efendi’nin talebesidir.
Seyyid Abdulhalim: Yedikuleli Seyyid Abdullah Efendi’nin oğlu ve meşhur talebesidir.
Hafız Osman Efendi İçin Diğer Kaynaklar
1) Tuhfe-i Hattâtin; s.301
2) Hat ve Hattâtân (Habib Efendi), İstanbul 1305, s.121
3) Sicilli Osmânî; c.3, s.421
4) Sefînet-ül-Evliyâ; c.3, s.297
5) Tam İlmihâl Seâdet-i Ebediyye; (49. Baskı) s.1084
6) Kâmûs-ül-A'lâm; c.3, s.1914
7) İslâm ÂlimleriAnsiklopedisi; c.16, s.357
Hâfız Osman -sülüs-nesih kıta (İÜ Ktp., AY, nr. 6477)
Tezhip Nedir ve Türk Tezhip Sanatının Tarihçesi
Tezhip SanatıTerimleri: Serap Çağrıcı
Tezhip Türleri ve Kullanılan Malzemeler
Kıl Kalem Samur Fırça Tezhip Fırçası Nedir
Gelenekse Oymacılık Sanatımız.
Türk Oymacılık Sanatı Osmanlı Se
Meşhur Hattatlarımız ve Ekolleri
Hattat Şeyh Hamdullah Kimdir ve Hattatlık Ekolü
Abdullah Zühdî Efendi Kimdir ve Hattatlık Sanatı
Meşk Nedir Hattatlık ve Müzikte Meşk
Kaynakça
[1] https://edebiyatvesanatakademisi.com/post/meshur-hattatlarimiz-ve-ekolleri/80118
[2] İslâm ÂlimleriAnsiklopedisi; c.16, s.357
[3] Hattat Hafız Osman Efendi, https://biriz.biz/evliyalar/ea0770.htm
[4] Sefînet-ül-Evliyâ; c.3, s.297
[5] İslâm ÂlimleriAnsiklopedisi; c.16, s.357
[6] Hattat Hafız Osman Efendi, https://biriz.biz/evliyalar/ea0770.htm
[7] F. E. Peters (10 Kasım 2010). Jesus and Muhammad: Parallel Tracks, Parallel Lives. Oxford University Press. ss. 160–161. ISBN 978-0-19-974746-7. Erişim tarihi: 5 Kasım 2011
[8] Hattat Hafız Osman Efendi, https://biriz.biz/evliyalar/ea0770.htm
[9] https://edebiyatvesanatakademisi.com/post/nahifi-hayati-edebi-yonu/74925
