Groteks Kelimesinin Kökeni

 

Kaynaklara göre groteks sözcüğünün kökeni Latince “dehliz, mahzen”  anlamına gelen ” crypta “

ve Grekçe’de  “gizli, saklı, gömülü”  anlamlarına gelen “kripto” sözcüğüne dayanmaktadır. İtalyanca ve Romalıların dilinde bulunan “grottesca " kelimesi mağaraya benzer, ürkütücü dehliz manasına gelmektedir. Nitekim Romalılar,   Roma binalarının yeraltında bulunan dehlizlerine“grottesca " demişlerdir. İtalyanc’daki “ grotta " kelimesi “mağara, dehliz” anlamına gelmektedir. [1]

 

Groteks Sözlük Anlamları

 

Bu sözcük 18. Yy dan itibaren Fransızca ve Almanca'da ve İngilizce'de “garip, gizemli, görkemli, fantastik, iğrenç, çirkin, uyumsuz, tatsız veya iğrenç” anlamlarını içeren  bir sıfat olarak kullanılmaya başlanır. [2] Fransızca’da  “grotesque " kelimesi “ fantastik, ürpertici, çok çirkin" anlamlarındadır.[3]

 

Groteks kelimesi dilimize Batı dillerinden “fantastik, ürpertici, çok çirkin, kaba “ sanat eseri veya komedi türü anlamı ile girmiştir.  

 

Terim Anlamı İle Sanatta ve Edebiyatta Groteks

 

Grotesk, sözcüğü sanat dalarlı ve edebiyatta köken ve sözlük anlamları ile irtibatlı terim anlama da sahiptir. Sanat dalları ve edebiyatta grotesk “ kaba, gülünç, absürd, ürkütücü “ yönleri öne çıkarılan eser demektir.  Bu anlamları ile grotesk ” varlıkları absürt (sıra dışı) özelliklerle yeniden tasvir ederek ifade etmek “ demektir.

 

Grotesk eser tabiri,  nesneleri olguları olayları, doğal gerçekliğinden farklı anlatarak, betimleyerek tasvir eden eser demektir. Yaklaşım böyle olunca grotesk anlayış ile yapılmış resimler, heykeller, mimari ve edebi eserler doğal nitelikleri bozularak esrarengiz, doğa dışı ve bir araya gelmez gibi görünen şeylerin bir araya geldiği eserler olarak anlaşılır. Grotesk sanat, dünyaya ait olan canlıların özelliklerinin birkaç nesne veya canlıda birleştirilmesi olarak da anlaşılır. Böylece doğal özellikleri bozularak anlatılmış gülünç, tuhaf, ürkütücü, kaba çirkin sanat eserlerine grotesk eser denmiştir.

 

Örneğin karikatürler, çizimlerin doğal olgulardan uzaklaşması ile grotesk anlayışa en yatkın sanat dallarından biridir.

Mimaride grotesk terimi ile “barbarlık, barbarca “anlamına gelen gotik mimari arasında anlam ve uygulama olarak bir hayli yakınlık vardır. Mimari de “gargoyle” ve” chimera “adı verilen mimari eserler, groteskin gotik mimarideki önemli örnekleridir.  ( Bkz Gotik Sanatı ve Heykelciliği-  Gotik Resmi ve Ressamları

 

Edebiyatta grotesk kaba, çirkin, absürd,  ürkütücü, doğa dışı varlıkları betimleyen veya bu tip olaylara dayalı eser anlamındadır. Grotesk eserlerde ürkütücü, absürd, doğadışı varlıkların tasvirleri veya komik yanları ortaya konur. Özellikle korku türü romanlar, hikayeler grotesk eser olarak anılır.  

 

Kaba saba, çirkin argolu veya garip şakalaşamalaı içeren komedi türlerine de grotesk denir.


[1] https://www.nisanyansozluk.com/kelime/grotesk

[2] https://en.wikipedia.org/wiki/Grotesque

[3] https://www.etimolojiturkce.com/kelime/grotesk