Yazıda kurmaca olay yazılarında film ve senaryolarda geriye dönüş flashback tekniği, özellikleri, önemi yöntemleri üzerinde durulacaktır.

 

Kurmaca metinlerde, hatırat gezi yazıları,  filmler ve senaryolarında içinde olunan andan geçmiş zamana dönerek yaşanmış bir olayı vb hatırlamak türü anlatıya geriye dönüş tekniği denmektedir. Geriye dönüş tekniğinin Batı dillerindeki karşılığı flashback terimidir.

 

Geriye dönüş (İng.: Flashback),   eserde anlatılan zaman ve mekanın içindeyken  mevcut zamandan geriye giderek  geçmişte yaşanan bir anıya olaya  dönüşü ifade eder. Bu teknik,  mevcut zamanda süregelen bir vakanın geçmişte vuku bulan bir olay ya da durumla irtibatını sağlamak için yapılır. Böylece vaka planının tutarsızlığı giderilmiş, geçmiş ile bağlantısı sağlanmış, arka planı doldurulmuş, vakaların gelişim aşamasının mantık bağı vb kurulmuş olur.

 

Geriye dönüşler içsel ve dışşal geriye dönüş flashback olarak ikiye ayrılabilir. İçsel geriye dönüş vaka kahramanlarının geçmişte vuku bulan olayları hatırlaması veya duygularını çözümlemesi vb şeklinde olacaktır. Dışsal geriye dönüşler vaka kurgusunda olmayan bir olaya dönüş yapmak şeklinde olmaktadır.

 

İçsel geriye dönüşler özellikle başı ve sonu belli olmayan kahramanı I. tekil şahıs olan, anlatıcısı kahramanın kendisi olan ben merkezli hikâyeler, modernist romanlar ve tiyatro eserlerinde çok öne çıkmaktadır. Bu tip eserlerde geçmiş ve şimdiki zaman iç içe geçebilir. Kahraman günlük yaşantısı içinde geçmişteki anılara, yaşadığı anlık kesitlere, iç dünyasındaki duygusal sahnelere gidip geri dönmektedir.  Bu tip eserlerde sürekli iç dünyasına gömülü kalan,  kendini ve düşüncelerini sorgulayan, yanlışları, özlemleri ve duyguları ile çatışan “ben”lerin geçmişleri ile yüzleşmeleri, geçmişlerinin mevcut zamana miras bıraktığı sorunlarla boğuşmaları anlatılır. Örneğin Yusuf Atılgan’ın “Aylak Adam ”,  “Anayurt Oteli” adlı romanları  Oğuz Atay’ın roman ve hikâyelerinde içsel geri dönüşler yoğun olarak kullanılmıştır.

 

Filmlerde de geriye dönüş tekniği çok önemlidir. Filmlerde geriye dönüşler, görüntünün eskitilmesi, bulanıklaştırılması kamera teknikleri ile sağlanır.

 

Geriye dönüş tekniğinin zıddı ise zaman atlaması tekniğidir. Bu teknikte ise gelecekte yaşanacak zamanlara, olaylara, mekânlara gidilir.