Feraizcizade Mehmet Şakir
(d. 1853 / ö. 1911) Tiyatro yazarı, yayımcı, matbaacı.
Mehmet Şakir, baba tarafından Buharalıdır. Dedesi Buhara'dan Kastamonu'ya gelmiş, daha sonra Bursa'ya yerleşmişti. Dedeleri feraizci oldukları için aile hep "Feraizcizade" olarak anılmıştır. Babası Feraizci Hacı Habib Efendi annesi Fatma Hanım ise bir başka Feraizci kızıdır.[1] Feraiz, İslam hukukunda miras ve mehir hukukçusu anlamına gelmektedir. Babası Feraizci Hacı Habib Efendi’nin sahaflık işleri yaptığına dair bilgiler bulunmaktadır.
Mehmet Şakir 1853 yılında, Bursa'da Alacamescit (bu gün Alaca) mahallesi, Feraizci sokakta (bu gün ki Devlet Tiyatrosu bitişiğinde), üç katlı harem ve selamlık olarak iki bölümü olan bir evde doğmuştur. M. Şakir babasını küçük yaşta kaybetmiş, annesi tarafından büyütülmüştür. Düzenli bir eğitim alamamış olan Mehmet Şakir kendi çabalarıyla Arapça, Farsça ve Fransızcasını geliştirir.
Mehmet Şakir, Kırklareli'deki sekiz yıl süren memuriyet hayatı dışında hep Bursa’daki evinde yaşamış ve Bursa’da ölmüştür.[2]
1868 yılında (on beş yaşındayken) Hüdavendigar Vilayeti (Merkezi Bursa) Mektubi Kalemi Kitabeti ‘ne mülazimeten (stajyer olarak) tayin edilmiş, aynı yıl asil olarak göreve başlamıştır. 1872'de Hüdavendigar (Bursa) Basımevi müdürlüğüne getirilmiştir. 1873 de Vilayeti Bursa Mektubi Kalemi Kitabeti müsevvitliğine tayin edilmiştir. [3]1877 de ise, 24 yaşında Mektubi Kalemi Mümeyyizliği, gibi diğer memurların ileri yaşlarda ulaşabileceği bir yere gelmiştir. 1877 yılında da Lüleburgaz’da âşâr ihalesi görevindeki başarısı nedeni ile "Salise Sınıfı Mütemayizi Rütbesi", sâniye sınıf-ı mütemâyize rütbesi ve dördüncü rütbeden Mecîdî nişanı ile ödüllendirilmiştir. [4]
1879 yılında Ahmet Vefik Paşa', Bursa'ya vali olarak gelmiş, dört yıla yakın bir süre kalmıştır. M. Şakir'in Paşa'yı tanıması ile komedi türünde yapıtlar vermeye başlamıştır. Ahmet Vefik Paş, İstanbul'daki Fasulyaciyan Tiyatrosu'nu Bursa'ya getirtmiş, bir tiyatro binası yaptırmış, aktörleri de maaşa bağlamış, altı kişiden oluşan "Tiyatro Muhipleri Encümeni" kurmuştur. M. Şakir Bey’de bu encümende üye olarak görev almıştır.( BKZ Ahmet Vefik Paşa Hayatı Eserleri ve Tiyatroculuğu) Bursa valiliği yıllarında Ahmed Vefik Paşa’ya (1879-1882) tiyatro çalışmalarında yardım etmiş, Bursa’daki Fasulyeciyan Kumpanyası mensuplarına diksiyon ve edebiyat dersleri de vermiştir.[5]
A.V. Paşanın ayrılışından bir yıl sonra "Feraizcizade Matbaası" adıyla kendi basımevini kurmuştur. 1885. Bu basımevinde Nilüfer (1886-1891) ile Gündoğdu (1894 dergilerini çıkarmıştır. Dilin yabancı sözcüklerden arınmasını savunan 'Persenk' adlı elyazması yapıtı günümüz Türkçesine çevrilerek basılmıştır. Yazdığı oyunlarda çağının töre ve düşüncelerini, halk ağız ve deyimleriyle ustalıklı biçimde işlemiştir. 1892-1896 yılları arasında ise Bursa İdadisinde öğretmenlik yapmıştır.[6]
1302 ve 1303 yıllarına ait Bursa salnamelerinin yazımını ve basımını da üstlenen Feraizcizade, 1911'de Niğde'ye tayin edilir. [7] Fakat bu göreve gidemeyeceğini bildirince 31 Mayıs 1911’de bu görevinden azledilir.
1911 ramazanında, bayramdan sonra emekliliğini isteyeceğini kızlarından biri olan Lebibe'ye söylemiş, fakat bir gece ani bir kalp krizi nedeniyle 58 yaşında yaşama veda etmiştir.
Feraizcizade Mehmet Şakir, edebiyatımızda yazdığı oyunları ile yer almıştır. Ahmet Vefik Paşa ile çağdaş olan Mehmet Şakir, oyun yazarı olarak da A. Vefik Paşa’nın izinden giden bir tiyatrocu olmaktadır. A. Vefik Paşa gibi Moliere ’nin etkisinde adapte ve telif eserler yazmıştır. Bu nedenle Metin And onu "Tanzimat Moliere'i" olarak kabul etmektedir. [8]
Tanzimat dönenindeki anlayışa uygun olarak oyunlarını halkın yararını gözeterek yazmış, oyunlarında batıl itikatları komedi şekli ile eleştirmiş, görücü usulü ile evlenme, toplumdaki aksamalar, görgüsüzlük, kadınların hakları gibi konulara değinmiştir.
Şakir'in Moliere vari oyunlarının 1885 başı ile 1886 sonlarına kadar iki yıl içinde basıldığı kabul edilebilir.
Persenk
“Feraizcizade, Persenk adlı çalışmasıyla Türkçe'nin geniş bir ses ve yapı bilgisini vermekle kalmaz, aynı zamanda konuşma diliyle yazı dili arasındaki farklılıkları karşılaştırmalı olarak gösterir. Konuşma dilinde kelime ve eklerin aldığı vaziyetin dökümünü yapan Feraizcizade, eski imlanın muhafazakâr yapısını kırarak söyleyişi imlaya hâkim kılmaya çalışır” [9]
İlk Göz Ağrısı
“İlk Göz Ağrısı, evlilik kurumu ile o dönemin evlenme adet ve geleneklerini işleyen bir töre komedisi. Yazar, kendi yaşadığı dönemin toplumsal ve kültürel yapısını, zengin halk dili ve renkli tipler kullanarak ustaca yansıtıyor.” [10]
ESERLERİ:
· Teehhül Yahut İlk Gözağrısı (1882)
· İnatçı Yahut Çöpçatan (1882)
· Evhami (1881)(Günümüz Türkçe’siyle Cevdet Kudret’in hazırladığı yeni basım, 1974)
· İcab-ı Gurur Yahut İnkılab-ı Muhabbet (1881)
· Yalan Tükendi (1882).
· -Kırk Yalan Köse.
· 7-Persenk
KAYNAKÇA
[1] NURETTİN ALBAYRAK, https://islamansiklopedisi.org.tr/feraizcizade-mehmed-sakir
[2] Şahin, Dursun (2007). "Ferâizcizâde Mehmet Şâkir Hayatı Sanatı Eserleri". Doktora Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi.
[3] NURETTİN ALBAYRAK, https://islamansiklopedisi.org.tr/feraizcizade-mehmed-sakir
[4] Şahin, Dursun (2007). "Ferâizcizâde Mehmet Şâkir Hayatı Sanatı Eserleri". Doktora Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi.
[5] NURETTİN ALBAYRAK, https://islamansiklopedisi.org.tr/feraizcizade-mehmed-sakir
[6] DR. KORAY ÜSTÜN, http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/feraizcizade-mehmed-sakir
[7] DR. KORAY ÜSTÜN, http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/feraizcizade-mehmed-sakir
[8] And, Metin (1970)."Duru Türkçe Yazmış bir Tanzimat Moliere'i". Türk Dili. C. XXII. S. 228. 436-442.
[9] ww.biyografi.net/kisiayrinti.asp?kisiid=5260
[10] ww.biyografi.net/kisiayrinti.asp?kisiid=5260
