Osmanlıca yazılışı : Fanā fī-llāh فنا فى الل
Bu yazıda en yüksek tasavvufi mertebeye ulaşmak, Allah’ın varlığı ile bütünleşmek demek olan fenafillâh ve türleri açıklanmaktadır.
Tasavvuf edebiyatında İnsan-ı kâmil mertebesine ulaşmak, Allah’ın varlığı ile bütünleşmek, ölmeden evvel yokluk sırrına ermek anlamında kullanılan bir söz ve mertebedir. Sözlük anlamı “Tanrı içinde yok olmaktır. “
Fenâfillah, ham gönül olmaktan yükselerek en yüksek yedinci mertebe olan kâmile mertebesine erişen salah makamının kapısına gelmektir. Bu mertebeye gelenler insânı kâmil olur ve Allah’ın varlığı ile bütünleşerek bekâ âleminde yoklukta bire kavuşur. Fenafillah mertebesine ulaşmaya tefâni sırrı da denir. Bu sırra erenler , "ölmeden önce ölmüş gibi olup", Allah’ın birliği ile bütünleşen Allahın varlığında yok olan kişilerdir.
Tasavvufta nefsin yaratılış halindeki en ilkel ve hayvani hali olan emare ve levvame mertebesinden başlayarak kamile mertebesine kadar yükselen yedi mertebe vardır. Emmare Levvâme Mülhime Mutmaine Râziye Merziyye Kâmile’den oluşan nefsin mertebelerindeki en üst makama ise kamile denir ve bu makama ermiş olanlar fenafillaha kavuşur.
Bu mertebe kulun nefsi arzulardan sıyrılıp ilâhî vasıflara kavuşması, benlik bilincini yitirmesi, Allah ile bütünleşmesi demektir.
Fenafillaha zikirle erişilirse “fenâ fi’l-Mezkûr”, Hak sevgisi ile erişilirse “fenâ fi’l-Mahbûb” denilir. Fenafillahın en yüce mertebesi ise fenâ ender-fenâ; yâni fenâ hâline erme şuurundan da fânî olmaktır.
Kul bu makamlarda kendinden ve sıfatlarından fani olarak Hakk'ın sıfatlarıyla beka bulur. Tasavvuftaki en son mertebe olan salah makamının kapısıdır.
Fenafillah , Yunan ve Hint felsefesinin yaratılış nazariyelerinden fikirler alarak ortaya çıkan, yaratan Allah ile yaratılanın tek kaynaktan geldiğini ve "bir" olduğunu savunan Vahdet-i Vücûd düşüncesi içinde bir kavramdır. ( bkz Vahdet-i Vücûd Nedir Tanımlar ve İzahlar ) Bu düşünceye göre Allah, kendi güzelliğini görmek istemiş ve âlemi yaratmıştır. Bu nedenle alemdeki her varlık Allah'ın bir parçası sayılmaktadır.
